Jumapili mchana Musa aliamua kutofungua sale agreement hata mara moja.
Aliweka photocopy zake kwenye bag, lakini alijipa rule moja kabla hajaenda Kijani: leo hatatafuta mtu wa kuthibitisha alichokwisha amini. Atatafuta kile ambacho watu waliwahi kuona, lini walikiona, na kama kumbukumbu zao zinaweza kushikiliwa na kitu kingine zaidi ya maneno.
Mama Tunu alikuwa wa kwanza. Nyumba yake ilikuwa upande wa pili wa plot, veranda ikiwa na viti viwili vya plastiki na beseni la maharage lililokuwa linaanikwa kwenye jua. Radio ndogo ilikuwa ikicheza taarabu kwa sauti ya chini. Alimjua Musa kwa sura kutoka siku ya viewing.
“Umenunua?” aliuliza.
“Nimelipa deposit. Bado sijafunga balance.”
“Basi bado unaweza kusikia watu.”
Musa akakaa.
“Nataka kile ulichoona, si kile ulichoambiwa.”
Mama Tunu akamwangalia kwa muda, halafu akaonyesha upande wa nyuma wa plot.
“Ule mti wa embe ulikuwa pale.”
“Wapi exactly?”
Akaenda hadi ukingo wa veranda na kuonyesha stump ya zamani iliyokuwa nje kidogo ya mstari ambao Musa aliona kwenye sketch. Stump ilikuwa imekauka lakini upande mmoja ulikuwa na kovu la kukatwa kwa panga. Chini yake kulikuwa na jiwe la zamani la drainage, likiwa limefunikwa nusu na udongo.
“Mti ulikatwa miaka minne iliyopita,” Mama Tunu alisema. “Wakati huo Mariam alikuwa tayari anapika nyuma. Rashid alikuwa anatumia front shop zaidi.”
Musa akatoa notebook.
“Unakumbuka miaka minne kwa sababu gani?”
Mama Tunu akakunja uso. “Kwa sababu ilikuwa mwaka mjukuu wangu alianza Standard One.”
“Una picha za wakati huo?”
“Nina birthday zake nyingi.”
“Good. Sio kuthibitisha boundary, ni kuthibitisha timeline ya stump na matumizi.”
Mama Tunu akacheka. “Wewe sasa unafanya jirani awe archive.”
“Majirani hawana stamp. Ndio maana nataka cross-check.”
“Mpaka ulikuwa wapi?”
Mama Tunu akainua mikono. “Sina stamp ya boundary.”
“Ndio maana sitaki guess. Ulikuwa unaona watu wakipita wapi?”
Akaeleza njia ya zamani ya kwenda kwenye rear kiosk. Ilikuwa pana zaidi kabla ukuta mdogo wa drainage haujajengwa. Alisema watu wa Mariam walikuwa wakipita pembeni ya stump, halafu kuingia kwa mlango wa nyuma.
“Upana?” Musa akauliza.
“Pikipiki moja ilipita vizuri. Gari hapana.”
“Uliwahi kuona gari likijaribu?”
“Hapana.”
Musa akaandika: access route observed; motorcycle-width memory; car access unverified.
Mama Tunu akatikisa kichwa. “Unaandika kama polisi.”
“Sitaki kumbukumbu ibadilike kwa sababu mimi nina pesa ndani.”
Akauliza kuhusu Rashid na Mariam.
“Walikuwa wanaishi hapa?”
“Waliishi front house zamani. Baadaye Rashid akapanua biashara. Mariam akaendelea na jiko nyuma.”
“Ulipata kuona nani alijenga kiosk?”
“Wafundi walikuja mara nyingi. Mariam alikuwa analeta chakula na kulipa baadhi yao, lakini mimi sikuona kila malipo.”
“Umeshawahi kumuona Rashid akilipa fundi wa hiyo kiosk?”
Mama Tunu alifikiria kwa muda mrefu kabla ya kujibu.
“Nimeshawahi kumuona akiwa nao. Sijui kama alilipa. Hiyo tofauti usiifute.”
Musa akaandika: saw Mariam coordinating work; saw Rashid present with workers; payment by either not personally verified.
“Na mtu mwingine aliwahi kuja kupima plot?”
Mama Tunu akasimama kidogo.
“Miaka miwili iliyopita kulikuwa na mwanaume. Alikuja na tape na miti ya alama.”
“Rashid?”
“Hapana. Mwingine.”
“Jina?”
“Sijui. Nilisikia watu wakisema buyer, lakini hiyo ni kile nilichoambiwa, si nilichoona.”
Musa akatabasamu. “Hiyo ndiyo tofauti ninayotaka.”
Mama Tunu akaingia ndani, akarudi na simu ya zamani. Alikuwa na picha za birthday ya mjukuu wake zilizopigwa kwenye veranda. Walipitia picha moja baada ya nyingine. Katika moja, stump ya embe bado ilikuwa na matawi mawili madogo. Katika nyingine iliyofuata mwaka mmoja baadaye, stump ilikuwa tayari imekatwa chini. Musa aliandika tarehe za picha lakini hakuzifanya boundary markers.
Kwenye background ya picha nyingine, kulikuwa na wanaume wawili karibu na front strip. Mmoja alikuwa ameshika tape.
“Naweza kupata copy?”
“Kwa nini?”
“Kuonyesha tarehe na kwamba kulikuwa na mtu mwingine akipima. Si kuthibitisha alikuwa buyer.”
“Usiweke WhatsApp group.”
“Sitaweka.”
Akamtumia picha.
Kutoka hapo Musa akaenda kwa mzee Kweka, aliyekuwa anaishi nyumba mbili mbele. Kweka alikuwa amekaa chini ya kivuli akisafisha radio ndogo, screws zake zikiwa zimepangwa juu ya tray ya plastiki.
Musa akaanza sawa.
“Nataka ulichoona, si gossip.”
Kweka akacheka. “Basi utapata story fupi sana.”
“Fupi yenye fact ni bora.”
Kweka alikumbuka survey poles zilizowahi kuwekwa upande wa mbele miaka miwili iliyopita. Alikumbuka pia lori dogo lililoleta gravel, lakini hakujua lilikuwa la nani.
“Mama Tunu amesema mti wa embe ulikuwa marker ya njia ya nyuma,” Musa alisema. “Wewe unakumbuka?”
Kweka akafumba macho kidogo. “Mti ulikuwa karibu na njia, ndiyo. Lakini usiseme marker ya boundary. Sisi tulitumia tu kujielekeza. Mpaka wa survey ulikuwa unaweza kuwa mbele yake au nyuma yake.”
Musa akaandika correction hiyo. Mama Tunu alikuwa ametumia stump kueleza route; Kweka alikataa kuifanya legal marker. Hiyo ndiyo cross-check Musa alitaka.
“Na hiyo drainage wall?”
Kweka akasema ilijengwa baada ya mvua kubwa ya msimu mmoja. Mama Tunu alikuwa amesema baada ya mti kukatwa; Kweka alisema alikumbuka ukuta ukiwekwa wakati stump bado ipo.
“Hamkubaliani,” Musa alisema.
Kweka akatikisa mabega. “Memory si receipt.”
Musa akapiga mstari kwenye notebook: drainage timing disputed — find photo/date, do not infer.
Halima alipofika baadaye, Musa alimweleza tofauti hiyo kwanza, si conclusions.
“Mama Tunu anakumbuka drainage baada ya mti kukatwa. Kweka anaona ilianza kabla stump haijaondoka. Hiyo sehemu bado haiko clear.”
Halima akasema, “Good. Hapo ndipo watu wengi huamua mmoja anadanganya. Inaweza kuwa tu miaka imechanganyika.”
“Ndiyo.”
Kweka alirudi kwenye story ya mwanaume aliyepima.
“Na huyo mwanaume?” Musa akaonyesha picha ya Mama Tunu.
Kweka akaichukua simu, aka zoom.
“Nilimuona.”
“Alifanya nini?”
“Alipima. Alikaa na Rashid pale mbele. Walikuwa na envelope.”
“Ulisikia walichosema?”
“Hapana.”
“Kwa hiyo huwezi kusema aliuza au alinunua.”
“Siwezi.”
“Uliona pesa?”
“Hapana.”
“Ulisikia jina?”
Kweka akasema, “Jina nililisikia siku nyingine, si siku ya picha. Hilo liweke tofauti.”
Musa akaandika.
Walitembea hadi plot. Musa akalinganisha stump ya embe, drainage na sketch. Halima alisimama upande wa njia, akaangalia distance kutoka front shop hadi rear kiosk.
“Kama access hii imekuwa ikitumika miaka yote, sale agreement haijasema chochote kuhusu shared access,” alisema.
“Hiyo haimaanishi kuna easement,” Musa akasema.
“Najua. Lakini inamaanisha kuna swali.”
Kwenye sketch, njia ya rear access haikuonyesha kwa uwazi jinsi kiosk ilivyotegemea upande wa pembeni. Hilo halimaanishi sketch ilikuwa wrong. Lakini lilionyesha kwamba matumizi halisi yalikuwa na geometry ambayo sale draft haikueleza.
Simu ya Musa ikaita. Rashid.
“Nasikia unaenda nyumba kwa nyumba,” Rashid alisema.
“Nimeuliza history ya occupancy na boundary.”
“Unaeneza scandal. Hii plot ina title safi.”
“Sijasema title ni fake.”
“Basi kwa nini unawauliza majirani?”
“Kwa sababu survey imesimama na kuna person mwingine anaonekana kwenye history.”
“Person gani?”
Musa hakutaka kumpa jina ambalo bado hakuwa nalo.
“Mtu aliyewahi kuja kupima front strip.”
Rashid akakaa kimya sekunde moja.
“Musa, watu walikuja kuangalia hii plot mara nyingi. Si kila mtu ni transaction.”
“Fine. Kesho niletee disclosure ya offers au bookings zilizowahi kufika kwenye payment stage.”
“Hiyo si sehemu ya sale yako.”
“Ikiwa hakuna payment, itakuwa rahisi kuandika hakuna.”
Rashid akakata simu.
Halima akasema, “Hiyo silence ilisema kitu?”
Musa akatikisa kichwa. “Silence si proof.”
“Finally.”
Walirudi kwa Kweka kwa sababu Musa alitaka picha ile iangaliwe kwa screen kubwa. Kweka alikuwa na tablet ya mjukuu wake. Wakaifungua pamoja na picha nyingine mbili za kipindi kile. Tarehe ya picha ilikuwa karibu miaka miwili iliyopita. Background ilionyesha mwanaume mwenye jeans nyeusi, shati la mistari na tape ndefu ya njano. Rashid alikuwa pembeni, lakini si yeye aliyekuwa anapima.
Musa akamuuliza Kweka tena, safari hii bila kutaja neno buyer.
“Umemwona huyu kabla ya siku hii?”
“Ndiyo, mara mbili.”
“Baada ya siku hii?”
“Nilimuona tena wiki kadhaa baadaye akiwa na Rashid, halafu sikumuona.”
“Unakumbuka kwa nini?”
“Alikuwa dereva wa lori. Alikuwa anaegesha nyuma ya hardware ya Kijani. Nilikuwa nanunua spare za radio kule jirani.”
“Jina ulilisikia lini?”
Kweka akavuta miwani yake juu ya pua, akaangalia picha kwa muda mrefu zaidi. Sasa Musa alikuwa na kitu zaidi ya memory moja: picha, tarehe, sequence ya visits, na witness mwingine aliyethibitisha kupima bila kudai transaction.
Kweka anaangalia picha ya miaka miwili iliyopita na kusema, “Huyo mwenye tape si Rashid. Anaitwa Paulo.”
---