Wakili wa msaada, Bi. Achieng, aliweka printout mbili mezani na kuzipanga sambamba. Hakutaka Mariam aanze kwa maelezo. “Kwanza tunatazama tofauti ya maandishi,” alisema.
toleo ya promoter ilikuwa na sentensi: *Tumepewa maelezo kwamba mfumo utarudi kawaida.* toleo ya Mariam ilikuwa na mstari wa ziada: *Nimehakikisha mwenyewe.*
Mariam alikaa kimya.
“Maneno hayo ni yako?” Achieng akauliza.
“Ndiyo.”
“Kwa nini uliyaongeza?”
“Nilikuwa nimeongea na Musa.”
“Ulihakikisha nini hasa?”
Swali lilikuwa lile ambalo Mariam alikuwa akikwepa kwa kubadilisha maneno. Alikuwa amempigia Musa. Musa alisema kampuni ilikuwa na delays za kiufundi. Mariam hakupiga benki. Hakutafuta usajili wa shughuli za kilimo. Hakuzungumza na mhasibu. Hakuthibitisha chanzo cha returns.
“Nilihakikisha kwamba Musa alisema system itarudi,” Mariam alisema.
Achieng akatikisa kichwa. “Hilo si sawa na kuandika umehakikisha mradi.”
“Ninaona sasa.”
“Usijibu kwa sasa tu. Tunahitaji kueleza tofauti kati ya kile ulichofanya wakati huo na lugha uliyochagua.”
Mariam alisogeza karatasi. “Nilitaka watu wasipanike. Pia nilitaka nisiwe mtu aliyewavuta kisha waondoke wakidhani nimewalaghai.”
Achieng akamwangalia kwa makini. “Hapo kuna motive nyingine. Kulinda taswira yako.”
Mariam alihisi pingamizi likipanda, kisha akalizuia. “Inawezekana.”
“Na pesa zako?”
Mariam akakaza mdomo. “Zilikuwa bado ndani.”
Wakili hakuhitimisha. Aliandika tu.
Inspekta Kilonzo alikuwa ametuma copies zilizothibitishwa kwa utaratibu. Achieng alimsaidia Mariam kuandika maelezo ya ukweli unaothibitishwa: alipokea kiolezo; aliihariri; aliongeza maneno “nimehakikisha mwenyewe”; uthibitisho wake ulikuwa mazungumzo na promoter, si ukaguzi wa independent chanzo. Hakusema kwamba hiyo ilimfanya na hatia au bila hatia. Hilo halikuwa jukumu lake.
Mariam alihisi maelezo hiyo kama kioo kisicho na huruma. Ilikuwa sahihi kwa sababu haikumruhusu kujificha nyuma ya intention nzuri wala kujihukumu kupita ushahidi.
“Nilikuwa naona return yangu kwenye account,” alisema baada ya muda. “Hiyo ndiyo iliyonifanya niamini zaidi.”
Achieng akainua kalamu. “Hiyo ni ukweli unaothibitishwa tunapaswa kuitenganisha. Uliona malipo. Je, uliona biashara iliyozalisha malipo?”
Mariam akatikisa kichwa taratibu. “Niliona presentations.”
“Presentations si biashara.”
Mariam akavuta pumzi. “Basi tunahitaji kuangalia benki.”
Achieng akakubali.
Kabla hawajamaliza, Mariam alirudia kusoma maneno yake mawili. Yalikuwa mafupi sana. Hakukuwa na paragraph ya uongo iliyotungwa kwa makusudi. Hakukuwa na plan ya siri. Kulikuwa na maneno mawili yaliyobadilisha kiwango cha uhakika ambacho wengine walipokea kutoka kwake.
“Kwa hiyo,” Mariam alisema, “chanzo ya kiolezo haifuti nilichoongeza.”
“Hapana.”
“Na nilichoongeza hakithibitishi peke yake kwamba nilijua kila kitu kilikuwa scam.”
“Hapana.”
Ukweli uliokuwa na mipaka ulikuwa mzito lakini safi zaidi kuliko slogans alizotumia kujilinda.
Achieng aligonga mstari huo kwa kalamu. “Sasa swali ambalo uchunguzi utakuuliza ni rahisi.”
Achieng alimpa Mariam karatasi tupu na kumwambia aandike maana aliyokuwa nayo wakati anaongeza maneno hayo, bila kuangalia toleo za files. Mariam aliandika: *Nilitaka watu waache kuogopa delay; nilikuwa nimeambiwa system itarudi; nilihofia watu wakiondoka kabla pesa yangu kurudi; nilitaka nisionekane nimewaleta kwenye jambo lisilo salama.*
Walipolinganisha na kumbukumbu, baadhi ya motives zilikuwa supported, nyingine zilikuwa kumbukumbu. Achieng akazungushia kila mstari kwa alama tofauti. “Hii ndiyo namna ya kutokutengeneza certainty mpya wakati tunachunguza certainty ya zamani,” alisema.
Mariam akacheka kwa mara ya kwanza siku hiyo. “Nimekuwa nikiongeza uhakika hata kwenye maelezo yangu mwenyewe.”
“Watu hufanya hivyo. Ndiyo maana kumbukumbu zipo.”
Wakili akamwomba afikirie recipient. “Maneno ‘nimehakikisha mwenyewe’ yakitoka kwa Musa ambaye watu hawamjui yana uzito mmoja. Yakija kutoka kwako kwa Halima au Rose yana uzito mwingine. Uhusiano ni sehemu ya context.”
Mariam akakumbuka Rose akisema alijua yeye, si kampuni. Neno *mwenyewe* lilikuwa limekopa uaminifu wa Mariam wa miaka ya duka na kuuweka kwenye bidhaa ya kifedha ambayo hakuiweza kuichunguza.
“Ningeandika nini kama ningekuwa sahihi?” aliuliza.
Achieng akasema, “Hatutungi ujumbe ya zamani. Lakini unaweza kutambua tofauti: ‘Musa amenieleza system itarudi’ ni maelezo ya chanzo. ‘Nimehakikisha mwenyewe’ ni claim ya verification.”
Mariam akaandika tofauti hiyo kwenye margin. Alikuwa anajifunza kwamba responsibility haikuanza na intent ya kudanganya pekee. Wakati mwingine inaanza pale mtu anapokopa mamlaka ambayo hana.
Walipitia ujumbe mbili za baada ya edit. Kwa mmoja, recipient hakujibu. Kwa mwingine, Rose aliuliza swali na baadaye akawekeza. Achieng akamzuia Mariam kusema kwamba maneno yake “yalimsababisha” Rose kuwekeza kama kisheria hitimisho. “Tuna evidence kwamba yalikuwa sehemu ya mawasiliano kabla ya uamuzi. Causation itahitaji zaidi.”
Mariam akakubali. Hata alipokuwa tayari kubeba lawama, hakuwa na ruhusa ya kutengeneza ukweli unaothibitishwa kubwa kuliko evidence. Huo ulikuwa aina mpya ya nidhamu.
Achieng alifanya mazoezi ya cross-check kwa Mariam. “Nikisema uliwaambia watu umethibitisha company ilikuwa salama, ni sahihi?” Mariam akajibu, “Niliandika nimehakikisha mwenyewe. Hiyo inaweza kusikika hivyo, lakini kumbukumbu haionyeshi nilifanya independent verification.”
“Na nikisema hukuwa na shaka?”
“Si sahihi. rasimu warning na complaints zinaonyesha nilikuwa na shaka kabla ya invitations za mwisho.”
“Na nikisema ulijua ni fraud?”
“Sina msingi wa kusema hivyo.”
Mazoezi hayo yalimfundisha Mariam kukataa kutia chumvi pande zote. Hakuwa tena anahitaji maelezo iwe safi kwa upande wake ili aikubali. Alitaka iwe sahihi kabisa.
Achieng akamwambia, “Ukijifunza kusema ‘sijui’ na ‘hiyo kumbukumbu inaonyesha tu hiki,’ utakuwa shahidi bora wa maisha yako mwenyewe.” Mariam alitabasamu kwa uchungu. Alikuwa ametumia biashara yake yote kuuza uhakika; sasa alijifunza thamani ya mipaka.
Achieng aliweka nakala tatu mezani: ujumbe wa kwanza wa Musa, toleo ambalo Mariam alikuwa ametuma kwa Halima, na lile lililokwenda kwa kikundi cha mtaa. Akamwomba Mariam asome kwa sauti maneno ambayo yalibadilika. Mariam alifanya hivyo polepole. Kwenye toleo la Musa kulikuwa na ahadi pana kuhusu mradi. Kwenye lake kulikuwa na sentensi fupi aliyoongeza mwenyewe: *nimehakikisha mwenyewe*. Maneno hayo mawili yalionekana madogo kwenye skrini, lakini sasa yalikuwa mazito kuliko aya nzima iliyoyazunguka.
“Uliandika ukiwa na ushahidi gani?” Achieng akauliza. Mariam akatazama tarehe. Alikumbuka siku hiyo akiwa dukani, akifungua ujumbe wa benki uliothibitisha malipo yake ya kwanza. Hakukumbuka kuona shamba, hesabu za kampuni, leseni, wala mkataba wa uwekezaji. Alikuwa ameona pesa ikiingia na kisha akatoa hitimisho kubwa.
Achieng hakumsaidia kulainisha jibu. Mariam akaandika pembeni ya nakala: *niliona malipo yangu; sikuthibitisha chanzo cha mapato ya mradi*. Akaongeza kwamba maneno yake yalitumwa kutoka akaunti yake mwenyewe, si kunakiliwa moja kwa moja kutoka kwa Musa. Hilo halikufuta chanzo cha ujumbe wa awali, lakini liliweka mahali sahihi uamuzi wake binafsi.
Walipomaliza, Mariam aliomba tofauti hizo zibaki pamoja kwenye faili. “Sitaki kesho niseme nilirudia tu alichoniambia,” alisema. “Niliongeza maneno yangu. Hilo ndilo nililofanya.”
Aliinua macho. “Ulihakikisha nini hasa?”