Juma aliwaomba wakutane dukani kabla ya kufungua. Alikuwa ameweka viti vinne karibu na kaunta, lakini hakukaa nyuma ya kaunta kama kawaida. Alikaa upande wa wateja, akiwa na bahasha ya kahawia iliyobanwa kwenye mkono.
Amina aliingia na jalada la mpango wa SACCO. Neema alifika na faili la hospitali. Halima aliweka simu kwenye hali ya kurekodi sauti, kisha akaiweka mezani ili kila mtu ajue.
“Sitaki kurekodi bila makubaliano,” alisema. “Nataka tuwe na kumbukumbu ambayo hakuna mtu ataweza kusema tulisikia tofauti.”
Juma akatikisa kichwa. “Rekodi.”
Amina akafungua kikao.
“Jana mdai alithibitisha malipo mawili ya binafsi yaliyofanywa na wewe. Ujumbe ulisema kulikuwa na mkopo wa ziada. Tueleze kiasi, tarehe na sababu.”
Juma aliweka bahasha mezani. Kwanza akatoa karatasi ya mkopo, kisha risiti mbili za malipo.
“Nilichukua mkopo mdogo kwenye kikundi cha wafanyabiashara. Nililipa sehemu ya salio la SACCO baada ya baba kuugua. Sikuwataarifu kwa sababu nilidhani ningeumaliza kabla hamjajua.”
Halima akasema, “Ulichukua mkopo kwa jina lako, ukalipa deni lililoanza kwa baba, halafu ukaanza kuuza kiwanja cha watoto wote.”
“Ndiyo.”
“Unatarajia tuseme nini?”
Juma alitazama risiti. “Sitarajii msamaha wa haraka.”
Neema hakumkingia kifua. Alifungua faili lake.
“Ni mwezi gani ulilipa?”
Juma akataja tarehe. Neema akatoa risiti za hospitali na kuzipanga kwa mstari.
“Baba alikuwa wodini wiki hiyo. Hii ni risiti ya dawa, hii ni ya vipimo na hii ni ya usafiri wa dharura. Baadhi nililipa mimi, baadhi Amina, lakini hapa kuna nafasi ya fedha ambayo hatukujua ilitoka wapi.”
Juma akasema, “Ilikuwa kutoka kwenye mkopo.”
Amina akainama juu ya risiti.
“Ulichukua mkopo kulipia hospitali, si kwa ajili ya duka?”
“Sehemu kubwa ilikuwa hospitali. Sehemu ndogo ilikwenda kwenye salio la zamani la duka kwa sababu mdai alikuwa ameweka sharti la malipo.”
Neema akatazama tarehe moja baada ya nyingine. “Kwa hiyo ulibeba gharama mbili kwa wakati mmoja.”
“Niliona hakuwa na muda wa kuchagua.”
Halima akainuka na kutembea hadi kwenye dirisha.
“Bado ulitakiwa kusema.”
“Nilijua mtaniuliza kwa nini sikuomba msaada.”
“Na ungejibu nini?”
“Kwamba kila mtu alikuwa na mzigo wake. Neema alikuwa kazini usiku, Amina alikuwa akifuatilia wapangaji, wewe ulikuwa umeanza kazi mpya. Baba alikuwa akipoteza nguvu. Nilidhani nikisema, kila mtu angeanza kuogopa.”
Amina akasema, “Uliamua kwamba hofu yetu ni ya kulindwa na wewe. Kisha ukatumia uamuzi huo kama sababu ya kutuondolea taarifa.”
Juma hakukataa.
Neema akachukua kalamu.
“Tutenganishe mambo mawili. Kwanza, kiasi ulichokopa na kulipa kwa ajili ya matibabu na salio la familia. Pili, mamlaka ya kuamua kuhusu ardhi na duka. Kimoja hakizalishi kingine.”
Juma akamwangalia. “Unasema mnanidai?”
“Tunasema tutathibitisha kiasi kinachokuhusu. Kama uliokoa matibabu ya baba au ukalipa deni la familia kwa fedha yako, hiyo ni gharama inayoweza kurejeshwa. Lakini si tiketi ya kuwa mmiliki wa pekee.”
Halima akarudi kwenye meza. “Na kama hatuna fedha ya kukulipa sasa?”
“Tutaiweka kwenye ledger,” Neema akasema. “Italipwa kwa ratiba kama deni lingine.”
Juma akakaa kimya. Uso wake ulikuwa umelegea, kana kwamba alikuwa amekuja kusikia lawama na sasa hakujua afanye nini na haki iliyoambatana na mipaka.
Amina akachukua nakala ya mkopo.
“Hapa kuna ada na riba. Tutahitaji kuthibitisha kilichotumika kwa familia na kilichotumika kwa biashara. Hatuwezi kuchukua kila kitu kwa sababu umetupa karatasi.”
Juma akatoa bahasha nyingine.
“Nilihifadhi nakala za ujumbe wa hospitali. Pia kuna ujumbe wa Muuguzi Mkuu uliothibitisha nilitoa fedha kwa dawa wakati akaunti ya baba haikufanya kazi.”
Neema alisoma ujumbe huo. Kisha akafungua simu yake mwenyewe na kuangalia kumbukumbu za malipo.
“Malipo haya mawili nilidhani yalitoka kwenye mshahara wa baba. Sasa naona yalitumwa kutoka kwa namba yako.”
“Ndiyo.”
“Kwa nini hukuniambia nilipokuuliza?”
Juma alifuta uso.
“Kwa sababu nilikuwa nimeanza kuamini kwamba nikisema ‘mimi ndiye niliyeshughulikia’, nitapata haki ya kusema ‘mimi ndiye niliyeamua’. Nilichanganya shukrani na mamlaka.”
Amina alimtazama kwa muda. Sentensi hiyo haikufuta alichofanya, lakini iliweka jina sahihi kwenye kitu kilichokuwa kikiendesha.
Halima akasema, “Na bado kuna watu wa familia wanaona kwamba mwanamume akibeba gharama, kila mtu mwingine anapaswa kunyamaza.”
Juma akamwangalia.
“Niliona hivyo pia.”
“Baba alikuonyesha hivyo?”
“Baadhi ya watu waliniambia. Baba hakusema moja kwa moja.”
Neema akafunga faili la hospitali.
“Tutaandika jumla inayothibitishwa. Kisha tutaweka kwenye mpango wa malipo kama deni la familia kwa Juma. Lakini hatutaiweka kama umiliki wa kiwanja, nyumba au duka.”
Amina akachora mistari miwili kwenye karatasi.
Mstari wa kwanza uliandikwa: **Deni la SACCO — familia yote.**
Mstari wa pili: **Fedha ya Juma iliyothibitishwa kwa matibabu na kulinda biashara — familia inadaiwa kwa ratiba.**
Chini yake akaandika: **Hakuna deni linalompa mtu mmoja mamlaka ya kuuza mali ya pamoja.**
Juma alisoma. “Ninakubali.”
Halima akasema, “Na mkopo wako wa kikundi?”
“Sehemu iliyotumika kwa baba na deni itaingia kwenye madai haya. Sehemu niliyotumia kwa mahitaji yangu nitalipa mwenyewe.”
Amina akamwangalia Neema. Neema akakagua tarehe, risiti na ujumbe. Baada ya saa moja ya kulinganisha, walitenganisha kiasi cha familia na kiasi binafsi. Kiasi cha familia kilikuwa kidogo kuliko Juma alichokuwa amedai kwa hisia, lakini kilikuwa kikubwa vya kutosha kuonyesha kwa nini alikuwa akihisi amebeba mzigo.
“Hatutaongeza namba kwa huruma,” Amina alisema. “Lakini pia hatutaipunguza kwa hasira.”
Juma akasema, “Hilo ndilo nilichotaka baba afanye, hata kama sikulifanya mimi.”
Mchana ulipokaribia, walirudi kwenye mpango wa SACCO. Malipo ya kwanza yalikuwa yamethibitishwa. Mzee Mwakalinga alituma ujumbe kwamba awamu ya pili ingeanza baada ya wiki moja. Amina akaweka nakala ya risiti mpya kwenye faili. Neema akahifadhi jedwali la deni la Juma kwenye akaunti ya pamoja. Halima akapiga picha ya kila ukurasa.
Amina akasema, “Sasa tunaweza kuzungumza kuhusu majukumu ya duka.”
Juma alinyanyua kichwa. “Nataka kuendelea kulisimamia.”
Halima akakunja uso.
“Bado unataka funguo?”
“Nataka kazi, si funguo za kuamuru.”
“Tutajuaje tofauti?”
Juma akatazama kaunta, rafu za mbegu na daftari la stoo.
“Nitasimamia mauzo na wafanyakazi, lakini kila wiki nitatoa taarifa kwa wote. Hakuna uhamisho wa fedha zaidi ya kiwango fulani bila saini mbili. Nyaraka za nyumba, kiwanja na SACCO zitabaki kwenye jalada la pamoja.”
Amina akaandika mapendekezo hayo.
Neema akasema, “Na kama utakiuka?”
“Nitaondolewa kwenye usimamizi.”
Halima alimtazama kwa muda mrefu.
“Umesema hivyo mbele ya rekodi?”
“Ndiyo.”
Amina akageuza simu ili sauti iendelee kurekodi.
Juma akaweka mkono juu ya karatasi.
“Naomba nibaki meneja wa duka chini ya masharti hayo.”
Mara hii hakuna aliyesema ndiyo mara moja. Neema aliangalia taarifa ya deni, Halima akaangalia orodha ya masharti na Amina akaangalia funguo zilizokuwa mfukoni mwa Juma.
Kabla hawajatoa jibu, Mama Rehema aliingia dukani akiwa na barua ya mwaliko wa kikao cha ukoo.
“Wazee wa familia wanataka kusikia uamuzi wenu Jumamosi,” alisema. “Wanasema suala la mwana wa kiume haliwezi kuishia kwenye karatasi ya watoto wanne.”
Halima akacheka kwa uchungu.
“Basi watasikia pia kuhusu risiti za hospitali.”
Juma hakuchukua nafasi ya kujitetea.
Amina akafunga jalada la deni.
“Tutamruhusu Juma aendelee kusimamia duka kwa muda wa mpito, lakini masharti yote yaandikwe kabla ya kikao cha ukoo.”
Juma akatikisa kichwa.
“Naomba mnipe nafasi ya kuthibitisha kwamba naweza kufanya kazi bila kushikilia kila uamuzi.”
Amina akamjibu, “Nafasi utapewa. Udhibiti hautapewa.”
Juma akakubali. Lakini alipokuwa akitoa funguo mezani kwa ajili ya kuzipiga picha, aliongeza sharti moja kwa sauti ya chini:
“Sitaki duka lifungwe kila siku kwa mkutano. Tukigawana majukumu, lazima muamini kazi yangu.”
Amina akaandika hilo pia. Kila mpaka ulihitaji wajibu, na kila wajibu ulihitaji kipimo.
Mbele yao kulikuwa na kikao cha ukoo, lakini kabla yake walipaswa kuandika sheria ambazo zingefanya uaminifu usitegemee sauti ya mtu mmoja.
---