Asubuhi ya siku iliyofuata, Amina aliweka faili la dhamana kwenye bahasha ya plastiki iliyokuwa na lebo ya tarehe. Alikuwa ameliweka juu ya meza kabla wengine hawajaamka, lakini hakuligusa tena. Karatasi zile zilikuwa zimeonyesha kitu kimoja kwa uwazi: deni halikuanza na Juma. Mzee Mhando ndiye aliyekuwa ametia sahihi ya kwanza.
Kile ambacho hakikuwa wazi ni kwa nini Juma alikuwa amechukua jukumu la kulipa kwa siri, na kwa nini baada ya hapo alianza kuzungumza kana kwamba kila mali ilikuwa imekabidhiwa kwake.
“Tutakwenda wote,” Neema alisema alipofika sebuleni. Alikuwa amevaa sare yake ya kazi, lakini alikuwa amebeba mfuko mdogo wa nyaraka badala ya stethoscope pekee.
Halima alifunga jalada.
“Na Mama Rehema?”
“Anasema atatusubiri tukirudi,” Amina akajibu. “Amesema jambo hili linahitaji sisi kuona kila ukurasa kabla ya kumwambia ukoo.”
Juma alifika akiwa amebeba bahasha yake ya kahawia. Hakusalimia kwa sauti kubwa kama kawaida. Aliweka ufunguo wa duka mezani, akauangalia kwa muda, kisha akauchukua tena.
“Ofisi ya SACCO iko karibu na stendi ya zamani,” alisema. “Mzee Kaseke anatupokea saa nne.”
“Ulimwambia tutakuja?” Amina akauliza.
“Nilimwambia familia imeanza kuuliza.”
“Hilo si jibu.”
Juma alimtazama, lakini hakubishana. Waliondoka kwa magari mawili ya pikipiki, Amina na Halima nyuma ya Neema, huku Juma akifuata pikipiki nyingine. Njiani, Morogoro ilikuwa imeanza kujaa sauti za wauza matunda na daladala zilizokuwa zikigombania nafasi. Amina aliendelea kufikiria mstari wa dhamana uliotaja jina la baba. Kila alipofikiria kwamba huo ulikuwa ukweli wa kutosha, ile namba ya top-up tatu ilirudi kichwani mwake.
Ofisi ya SACCO ilikuwa katika jengo dogo lenye ukuta wa rangi ya krimu. Kulikuwa na bango lililosema huduma za mikopo, akiba na ushauri wa wanachama. Juma alisimama mlangoni kana kwamba alitaka kuhakikisha hakuna mtu wa duka aliyewaona.
“Usiogope watu,” Halima alisema.
“Sio watu ninaowaogopa.”
“Basi unachoogopa ni nini?” Neema akauliza.
Juma hakujibu.
Mzee Kaseke alikuwa mwanamume mwenye miwani nyembamba na daftari kubwa la zamani. Aliwakaribisha kwenye chumba cha nyuma, akaomba vitambulisho na faili walilokuwa nalo. Amina alitoa nakala ya makubaliano, si asili, kisha akaweka picha ya barua ya baba pembeni.
“Kwanza tunathibitisha akaunti,” alisema. “Baada ya hapo tutauliza malipo.”
Mzee Kaseke alitikisa kichwa.
“Ni vizuri. Deni la familia likikaa kichwani mwa mtu mmoja, huwa linageuka kuwa hadithi ya mtu mmoja.”
Juma alikaza midomo, lakini hakumkatiza.
Mzee Kaseke alifungua daftari kwenye ukurasa uliokuwa umejaa namba za kalamu ya bluu. Alitafuta kwa jina la Mhando, kisha kwa namba ya mkataba. Baada ya dakika kadhaa, akatoa faili la kijivu kutoka kabatini.
“Mkataba huu ulifunguliwa miaka miwili iliyopita,” alisema. “Mkopaji wa kwanza ni Mzee Mhando. Dhamana ni kiwanja cha pembezoni. Kusudi lililoandikwa ni kuongeza mtaji wa duka wakati wa msimu wa mavuno.”
Amina akasogea karibu.
“Saini hii ni yake?”
Mzee Kaseke alifungua ukurasa wa uthibitisho. Kulikuwa na nakala ya kitambulisho cha baba, tarehe, muhuri na sahihi iliyopinda kidogo upande wa kulia.
“Ndiyo. Tulimwona mwenyewe. Alikuja na Juma.”
Neema akamgeukia Juma.
“Ulikuwa naye?”
“Nilimpeleka.”
“Kwa nini ulisema deni lilikuwa lako la kimya?”
“Nilisema nililibeba. Sijasema nililitengeneza.”
Mzee Kaseke akaendelea kusoma.
“Malipo ya kwanza yalifanyika vizuri. Baada ya hapo kulikuwa na kuchelewa kwa miezi miwili. Mzee Mhando alilipa sehemu, lakini afya yake ilipoanza kudhoofika, Juma ndiye aliyekuwa akirudi hapa.”
Amina akatoa karatasi.
“Tunahitaji orodha ya kila malipo, pamoja na mtoa fedha.”
Mzee Kaseke alimtazama Juma, kisha Amina.
“Kwa kuwa nyote ni watoto wa mkopaji na mna nyaraka za kifo, naweza kuwaonyesha taarifa ya msingi. Nakala rasmi mtaiomba kwa utaratibu.”
Alizungusha daftari upande wao. Mistari ya malipo ilifuata tarehe. Kulikuwa na fedha kutoka akaunti ya duka, fedha zilizowekwa kwa jina la Mzee Mhando, na malipo machache yaliyokuwa yameandikwa kwa jina la Juma.
Halima akashika kalamu.
“Hii ya tarehe kumi na mbili ilitoka kwako?”
“Ndiyo,” Juma akasema.
“Na hii ya tarehe ishirini na saba?”
“Ndiyo.”
“Kwa nini hukutaja?”
Juma aliweka mikono juu ya magoti.
“Kwa sababu niliposema nililipa, mngesema nataka kumiliki kila kitu. Niliposema sikulipa, mngesema niliacha duka lianguke.”
Amina hakumwondolea macho.
“Ulichagua kutosema kabisa.”
“Nilichagua kulinda muda.”
“Ulichagua siri.”
Juma akameza mate. Hakujitetea mara moja.
Mzee Kaseke aligeuza ukurasa mwingine.
“Kuna jambo moja muhimu. Malipo ya Juma hayakumfanyi awe mkopaji pekee wala mmiliki wa dhamana. Yalikuwa malipo ya mtu wa familia aliyekuwa akizuia akaunti isiingie kwenye hatua ya kuchukuliwa.”
Neema akapumua kwa nguvu.
“Kwa hiyo alisaidia kweli.”
“Ndiyo,” Mzee Kaseke alisema. “Lakini msaada na mamlaka ni vitu viwili tofauti.”
Maneno hayo yalikaa mezani kama muhuri mpya. Amina alihisi hasira yake ikipoteza ukingo mmoja, si kwa sababu Juma alikuwa amesamehewa, bali kwa sababu ushahidi ulikuwa umekataa picha rahisi ya mnyakuzi. Alikuwa amelipa. Pia alikuwa ameficha. Ukweli mmoja haukufuta mwingine.
“Deni lilikuwa la kiasi gani kabla ya malipo ya Juma?” Amina akauliza.
Mzee Kaseke alifungua karatasi ya hesabu.
“Tutatoa salio rasmi baada ya kuingiza malipo ya mwisho. Kwa sasa, deni lililobaki linajumuisha kiasi cha msingi, ada na marekebisho ya muda. Lakini amana ya kiwanja si lazima iwe njia pekee ya kulipa.”
“Juma aliniambia muda ulikuwa mfupi,” Amina akasema.
“Ulikuwa mfupi kwa sababu taarifa hazikuwasilishwa kwa familia. Kwa SACCO, tunahitaji mpango unaoeleweka, si ahadi ya mtu mmoja.”
Juma akainua kichwa.
“Nilikuwa nimeomba siku mbili.”
“Uliomba kwa jina la nani?” Halima akauliza.
“Kwa jina langu.”
“Ndiyo shida,” Amina alisema. “Deni la baba lilikuwa la familia, lakini mazungumzo yote yakawa ya Juma.”
Juma alimtazama kwa muda mrefu.
“Nilipoanza kuja hapa, baba alikuwa bado anapumua kwa shida. Neema alikuwa hospitalini kazini. Wewe ulikuwa nje ya mji. Halima alikuwa na mitihani. Mtu alipaswa kusimama hapa.”
“Ulisimama,” Neema alisema kwa sauti iliyopungua. “Lakini baadaye ulifanya kusimama kuwe sawa na kutufungia nje.”
Juma aligeuza uso.
Mzee Kaseke aliweka kidole kwenye mistari mitatu ya chini.
“Hizi ndizo malipo ya ziada. Hazikutoka kwenye akaunti ya duka.”
Amina aliinama. Tarehe zilikuwa zimezungukwa kwa penseli.
“Jina la mtoa fedha ni Juma Mhando?”
“Mara mbili. Malipo ya tatu yaliwekwa kupitia wakala, lakini namba ya kumbukumbu inaunganishwa na simu yake.”
Halima akamwangalia Juma.
“Top-up tatu.”
Juma alifumba macho.
“Nilikuwa najaribu kulinda dhamana.”
“Na kwa nini ulituficha?” Amina akauliza.
“Kwa sababu nilijua siku nikisema nimetoa pesa zangu, mtanipa deni langu juu ya deni la baba. Sikujua kama mngeniona kama ndugu au kama mdai mpya.”
Neema alinyamaza. Hilo lilikuwa swali ambalo hakuna mmoja wao alikuwa ameliuliza kwa usahihi. Juma alikuwa ametumia hofu ya kuaibika kujenga ukuta, kisha akatumia ukuta huo kujipa ufunguo wa kila mlango.
Amina akafunga jalada.
“Tunatambua malipo yako. Tutaweka kwenye hesabu. Lakini hutatumia malipo hayo kuhalalisha uuzaji wa kiwanja bila idhini ya wote.”
Juma akatikisa kichwa taratibu.
“Basi mnataka nifanye nini?”
“Tuende nyumbani na ukweli wote,” Amina akasema. “Deni ni la familia. Malipo yako ni mchango unaopaswa kurekodiwa. Uamuzi wa mali ni wa watoto wote.”
Halima akatoa karatasi safi na kuandika vichwa vitatu: **Deni la baba. Malipo ya Juma. Mpango wa pamoja.**
Neema akaongeza chini yake: **Hakuna fedha ya kodi itakayotumika bila taarifa kwa wote.**
Juma alisoma karatasi hiyo, kisha akatia saini yake si chini ya ahadi ya kumiliki, bali chini ya mstari unaosema kila taarifa itashirikiwa.
Walipokuwa wakitoka, Mzee Kaseke alimwita Amina.
“Usisubiri mpaka siku ya mwisho. Mlete mpango wa kwanza wa malipo, hata kama ni mdogo.”
Amina akamshukuru. Nje, Juma alisimama pembeni ya barabara na kuangalia simu yake.
“Tutamwambia Mama Rehema leo?” Neema akauliza.
“Ndiyo,” Amina akasema. “Lakini tutamwambia pia kwamba Juma alilipa.”
Halima akamtazama kwa mshangao.
“Kwa nini umesisitiza hilo?”
“Kwa sababu hatutengenezi hesabu ya kumshinda Juma. Tunatengeneza hesabu ambayo hakuna mtu ataweza kuificha.”
Juma alitazama upande wao. Kwa mara ya kwanza tangu sanduku lifunguliwe, hakujaribu kuchukua faili.
Amina akafungua ujumbe wa Mzee Kaseke uliokuwa umeingia kwenye simu yake: taarifa rasmi ingetumwa jioni, pamoja na historia kamili ya malipo.
Dakika chache baadaye, ujumbe mwingine uliingia kutoka SACCO.
**MALIPO YA JUMA MHANDO YAMEINGIZWA KAMA TOP-UP TATU ZA MTU BINAFSI.**
Chini yake kulikuwa na tarehe tatu na kiasi cha kila moja.
Amina akasoma mstari wa mwisho, kisha akanyanyua macho.
Juma alikuwa tayari ameona ujumbe huo.
Lakini hakusema ni kwa nini top-up hizo zilitoka kwenye akaunti iliyokuwa imefichwa kwa jina la mtu mwingine.
---